Magazyn części zamiennych ma w zakładzie jedno zadanie: technik, który przychodzi do zatrzymanej maszyny, ma dostać właściwą część od ręki. Problem w tym, że część trafia do magazynu tygodnie albo miesiące przed awarią, a decyzję, co i w jakiej ilości trzymać, trzeba podjąć bez wiedzy, kiedy ta awaria nastąpi.
Poniżej opisujemy, jak dzielić części na kategorie, ustalać stany minimalne i prowadzić ewidencję, żeby gospodarka częściami zamiennymi opierała się na danych, a nie na pamięci magazyniera.
Za co odpowiada magazyn części zamiennych
Magazyn techniczny różni się od magazynu surowców czy wyrobów gotowych. Nie obraca towarem, tylko dba o niezawodność i ciągłość pracy maszyn i urządzeń. Jego zadania to przyjęcie i kontrola dostaw, przechowywanie części w warunkach, które ich nie uszkodzą, wydawanie ich na konkretne prace, pilnowanie stanów i zgłaszanie zapotrzebowania do działu zakupów.
Jeśli części zabraknie, rośnie czas naprawy, a razem z nim koszt przestoju. Jeśli jest jej za dużo, zakład płaci za zapas, który leży latami. Dobrze zarządzany magazyn to taki, w którym obie sytuacje zdarzają się rzadko i są widoczne w danych.
Jakie są kategorie części zamiennych
Pierwszym krokiem jest podział asortymentu, bo każda grupa wymaga innych zasad uzupełniania. W większości przedsiębiorstw produkcyjnych sprawdza się pięć kategorii.
| Kategoria | Przykłady | Jak zarządzać zapasem |
|---|---|---|
| Części eksploatacyjne | filtry, paski, uszczelki, noże, szczotki | stałe zużycie, uzupełnianie według punktu zamawiania |
| Części normalizowane | łożyska, śruby, przekaźniki, styczniki | wspólne dla wielu maszyn, często dostępne od ręki u dostawców |
| Części dedykowane | elementy wykonane pod konkretną maszynę, płytki sterowników | długi czas dostawy, zapas zależny od krytyczności maszyny |
| Części strategiczne | silniki, przekładnie, wrzeciona, moduły zasilania | rzadko zużywane, trzymane jako zabezpieczenie, zwykle po jednej sztuce |
| Części naprawialne | pompy, siłowniki, zespoły regenerowane | obieg: wymiana, regeneracja, powrót na półkę |
Klasyfikacja części według ABC, XYZ i krytyczności
Kategoria nie mówi jeszcze, czy część warto mieć na stanie. Do tej decyzji służą trzy analizy, które najlepiej robić razem.
Analiza ABC
Pozycje dzieli się według wartości rocznego zużycia. Grupa A to niewielka liczba pozycji, które odpowiadają za większość wartości zapasu, grupa C to setki tanich drobiazgów. Pozycje z grupy A przegląda się najczęściej, bo każda nadmiarowa sztuka kosztuje tu najwięcej.
Analiza XYZ
Ta analiza ocenia regularność zużycia. Pozycje X schodzą równomiernie i łatwo je zaplanować, pozycje Y mają wahania, a pozycje Z zużywa się sporadycznie, czasem raz na kilka lat. Połączenie ABC z XYZ daje dziewięć grup. Część typu AX opłaca się zamawiać często w małych partiach, a część typu CZ można kupować dopiero na zlecenie.
Krytyczność maszyny
Trzecie kryterium jest najważniejsze, bo ABC i XYZ nie wiedzą nic o skutkach awarii. Uszczelka za kilka złotych do maszyny, która zatrzymuje całą linię, musi leżeć na półce, nawet jeśli schodzi raz na dwa lata. Dlatego zapas części powinien wynikać z analizy krytyczności obiektów, a nie tylko z historii zużycia.
Stany minimalne, punkt zamawiania i zapas bezpieczeństwa
Dla części o regularnym zużyciu stan uzupełnia się według punktu zamawiania. To poziom zapasu, przy którym trzeba złożyć zamówienie, żeby nowa dostawa dotarła, zanim magazyn się opróżni. Liczy się go tak:
punkt zamawiania = średnie zużycie dzienne x czas dostawy w dniach + zapas bezpieczeństwa
Przykład na liczbach umownych. Zakład zużywa średnio 8 łożysk danego typu miesięcznie, czyli około 0,4 sztuki na dzień roboczy. Dostawca realizuje zamówienie w 10 dni roboczych, więc w czasie oczekiwania zejdą około 4 sztuki. Przy zapasie bezpieczeństwa na 2 sztuki zamówienie trzeba złożyć, gdy na półce zostanie 6 łożysk. Stan maksymalny to zapas bezpieczeństwa plus jedna partia zamówienia, bo dostawa powinna przyjść, gdy na półce zostaje już tylko ten zapas.
Zapas bezpieczeństwa chroni przed dwiema niewiadomymi: nagłym wzrostem zużycia i opóźnieniem dostawy. Wzór nie sprawdza się natomiast przy komponentach strategicznych, które schodzą raz na kilka lat. Tu decyzję podejmuje się, porównując cenę części z kosztem dni, przez które maszyna czekałaby na dostawę. Jak policzyć ten drugi koszt, opisujemy we wpisie o przestojach maszyn.
Ewidencja, kody i magazynowanie części
Uporządkowana ewidencja opiera się na kilku zasadach.
- Każda część ma jeden indeks w kartotece, z nazwą według ustalonego wzoru, numerem katalogowym producenta i listą zamienników.
- Każdy indeks ma stałą lokalizację, zapisaną jako regał, półka i pole.
- Pozycje są oznaczone kodem kreskowym albo QR, który skanuje się przy przyjęciu, wydaniu i inwentaryzacji.
- Część jest przypisana do maszyn, w których się ją montuje, a przy części dedykowanej także do konkretnego podzespołu.
- Przy indeksie leży dokumentacja: karta katalogowa, rysunek, zalecenia producenta dotyczące składowania.
Drobne części najlepiej składować w opisanych pojemnikach, duże podzespoły na regałach paletowych, a przy tysiącach małych pozycji sprawdzają się automatyczne regały windowe. Magazyn musi chronić części przed wilgocią, kurzem i uszkodzeniem, a przed kradzieżą najlepiej chroni zasada, że każda część wychodzi wyłącznie na zlecenie.
Części oryginalne OEM czy zamienniki
Część oryginalna (OEM, od original equipment manufacturer) pochodzi od producenta maszyny albo od producenta podzespołu, który w tej maszynie zamontowano. Zamiennik to część innego producenta o tych samych parametrach. W przypadku części normalizowanych, takich jak łożyska czy elementy złączne, różnica sprowadza się zwykle do ceny i czasu dostawy.
Ostrożniej trzeba podchodzić do części dedykowanych i maszyn objętych gwarancją lub serwisem producenta, bo ich warunki mogą wymagać części oryginalnych. Zatwierdzone zamienniki wpisuje się do kartoteki indeksu: technik od razu widzi, czym zastąpić brakującą część, a zakupy mają więcej niż jednego dostawcę.
Przyjęcie, wydanie i rozchód części na zlecenie
Obieg części w utrzymaniu ruchu ma kilka etapów: zapotrzebowanie, zapytanie ofertowe, zamówienie, przyjęcie z kontrolą zgodności dostawy, wydanie na zlecenie i zwrot niezużytej części. Najsłabszym ogniwem jest zwykle wydanie. Jeśli technik bierze część bez zapisu, stan magazynowy w ewidencji przestaje zgadzać się z półką, a historia zużycia maszyny ma luki.
Wydanie na zlecenie rozwiązuje oba problemy naraz. Każda część trafia na koszt konkretnej maszyny, więc po roku wiadomo, które urządzenia zużywają najwięcej i ile kosztuje ich utrzymanie. Przy przeglądach planowych można pójść krok dalej i kompletować części przed terminem przeglądu, tak jak przewiduje to prewencyjne utrzymanie ruchu. Wiarygodna ewidencja ułatwia też inwentaryzację, bo różnice między stanem w systemie a stanem na półce są niewielkie i łatwo je wyjaśnić.
Optymalizacja zapasów i wskaźniki magazynu
Kilka liczb wystarczy, żeby ocenić gospodarkę częściami zamiennymi bez zgadywania:
- wartość zapasu w podziale na grupy ABC,
- rotacja, czyli ile razy w roku obraca się zapas danej grupy,
- dostępność części, czyli odsetek wydań zrealizowanych od ręki,
- liczba i wartość pozycji bez ruchu od dwóch lub trzech lat,
- liczba zleceń, przy których naprawa czekała na część.
Ostatni wskaźnik łączy magazyn z pracą działu. Czas oczekiwania na część wlicza się w czas naprawy, więc widać go także we wskaźniku MTTR.
Moduł magazynowy w systemie do zarządzania utrzymaniem ruchu
Przy kilkuset pozycjach i jednym magazynierze wystarczy arkusz. Przy kilku zmianach i tysiącach indeksów przestaje nadążać, dlatego magazyn części działa najlepiej we wspólnej bazie danych z rejestrem zleceń i awarii.
Tak jest zbudowany moduł magazynowy systemu SUR-FBD. Alarmuje przy stanie minimalnym, obsługuje kody kreskowe i 2D, trzyma dokumentację techniczną przy indeksie i zapisuje pełną historię ruchów każdej części. Technik pobiera część na zlecenie z poziomu aplikacji mobilnej, bez wizyty w biurze, a moduły zapotrzebowań, zapytań ofertowych i zamówień prowadzą proces zakupu części od zgłoszenia do przyjęcia. Analiza krytyczności ABC jest w tym samym systemie, a wersja Enterprise ma też raporty ABC/XYZ. Na pytanie, ile razy od stycznia do maja na prasie PH-001 zużyto część DB-23, odpowiedź zajmuje kilka sekund, a nie godziny szukania w plikach.
Najczęstsze pytania
W skrócie: o tym, co leży na półce, decyduje krytyczność maszyny i regularność zużycia, stan minimalny wylicza się z zużycia w czasie dostawy i zapasu bezpieczeństwa, a dostępność części od producenta maszyny przemysłowej zapewnia przede wszystkim umowa.
Które części trzymać na stanie, a które zamawiać na żądanie?
Na stanie trzymaj części do maszyn krytycznych i te o regularnym zużyciu. Tanie pozycje zużywane sporadycznie, dostępne u dostawców od ręki, można zamawiać dopiero przy zleceniu.
Czy producent ma obowiązek zapewnić części zamienne?
Przy maszynach przemysłowych nie ma ogólnego przepisu, który by to nakazywał. Dostępność części i czas ich dostawy zapisuje się w umowie zakupu maszyny. Przepisy unijne o ekoprojekcie nakładają taki obowiązek na producentów wybranych urządzeń konsumenckich, na przykład pralek czy lodówek.
Jak ustalić stan minimalny części zamiennej?
Pomnóż średnie dzienne tempo zużycia części przez czas dostawy w dniach i dodaj zapas bezpieczeństwa. Dla części strategicznych o rzadkim zużyciu decyduje porównanie ceny części z kosztem przestoju.
Uporządkuj gospodarkę częściami w swoim zakładzie
Jeśli chcesz zobaczyć, jak kartoteka części, stany minimalne i wydawanie na zlecenie działają w praktyce, umów bezpłatną prezentację systemu SUR-FBD. Prezentację dopasujemy do Twojej branży i sposobu pracy działu utrzymania ruchu.
