Analiza FMEA to metoda, która każe zadać pytanie „co może się zepsuć i co wtedy”, zanim cokolwiek się zepsuje. Zespół rozkłada wyrób, proces albo maszynę na elementy, dla każdego z nich identyfikuje potencjalne problemy, ocenia poziom ryzyka i ustala działania, które je ograniczą. Wynikiem nie jest raport do szuflady, tylko lista konkretnych zmian w konstrukcji, procesie albo planie przeglądów.
Wyjaśniamy, na czym polega metoda FMEA, jak liczy się RPN, co zmienił podręcznik AIAG-VDA z 2019 roku i jak wykorzystać analizę w utrzymaniu ruchu.
Co to jest FMEA, czyli analiza przyczyn i skutków wad
FMEA to skrót od angielskiego Failure Mode and Effects Analysis. Po polsku mówi się o analizie przyczyn i skutków wad albo analizie rodzajów i skutków potencjalnych błędów. To analiza jakościowa, element zarządzania ryzykiem: zamiast czekać na reklamację czy awarię, zespół z wyprzedzeniem identyfikuje potencjalne wady produktu lub procesu, ich przyczyny i skutki, a potem decyduje, którymi zająć się najpierw.
Metoda wywodzi się z amerykańskiego przemysłu zbrojeniowego, gdzie opisała ją procedura MIL-P-1629 z 1949 roku. Później przejęło ją lotnictwo i przemysł kosmiczny, a od lat 70. motoryzacja, która do dziś wyznacza standardy jej stosowania.
Rodzaje FMEA
Mechanika analizy jest zawsze podobna, zmienia się jej przedmiot. W praktyce spotkasz trzy główne odmiany.
DFMEA, czyli FMEA konstrukcji
DFMEA (Design FMEA) przeprowadza się na etapie projektowania. Analizuje projekt produktu, czyli to, czy wyrób może zawieść z powodu konstrukcji, doboru materiału albo tolerancji. Jej największą zaletą jest moment: wady wykryte w fazie projektowania kosztują najmniej, bo dotyczą produktu znajdującego się jedynie na rysunku.
PFMEA, czyli FMEA procesu
Skrót PFMEA oznacza Process FMEA, czyli analizę procesu produkcyjnego. Zakłada, że projekt jest poprawny, i szuka miejsc, w których wyrób może zostać źle wykonany: pominięta operacja, zły moment dokręcenia, zamienione komponenty. PFMEA robi się przed wdrożeniem do produkcji i powtarza przy zmianach, bo doskonalenie istniejącego procesu też niesie ryzyko.
FMEA maszyn i urządzeń
Trzecia odmiana dotyczy wyposażenia: maszyn, linii i instalacji. Bywa nazywana MFMEA (Machinery FMEA). Pyta, w jaki sposób maszyna może przestać spełniać swoją funkcję w procesie produkcyjnym, i to ona najbardziej interesuje dział utrzymania ruchu, bo jej wynikiem są zadania przeglądowe, punkty diagnostyki i zapas części.
Etapy analizy FMEA – jak ją przeprowadzić w 7 krokach
Najczęściej stosowany dziś układ pochodzi z podręcznika AIAG & VDA FMEA Handbook, wydanego w czerwcu 2019 roku wspólnie przez amerykańską organizację AIAG i niemieckie stowarzyszenie VDA. Dzieli on analizę na siedem kroków.
| Krok | Na czym polega |
|---|---|
| 1. Planowanie i przygotowanie | Zespół ustala zakres analizy, jej cel, terminy i skład. FMEA nie robi jedna osoba: potrzebny jest konstruktor lub technolog, ktoś z produkcji, z jakości i z utrzymania ruchu. |
| 2. Analiza struktury | Dekompozycja przedmiotu analizy na elementy, na przykład linia, maszyna, podzespół, część. |
| 3. Analiza funkcji | Każdemu elementowi przypisuje się funkcję i wymagania, jakie ma spełniać. |
| 4. Analiza uszkodzeń | Dla każdej funkcji zespół określa rodzaj uszkodzenia, jego skutek i przyczynę, budując łańcuch związków przyczynowo-skutkowych. |
| 5. Analiza ryzyka | Ocena znaczenia skutku (S), prawdopodobieństwa wystąpienia przyczyny (O) i wykrywalności (D) przy obecnych zabezpieczeniach. |
| 6. Optymalizacja | Działania zapobiegawcze i wykrywające, osoba odpowiedzialna, termin, a po wdrożeniu ponowna ocena. |
| 7. Dokumentacja wyników | Podsumowanie analizy i przekazanie wniosków osobom, które mają je wdrożyć. |
Kroki 1-3 to analiza systemu, kroki 4-6 to analiza uszkodzeń i ograniczanie ryzyka, a krok 7 to komunikacja wyników.
Ocena ryzyka – skale S, O, D i liczba RPN
Ocena ryzyka opiera się na trzech skalach, każda od 1 do 10. Znaczenie (S, severity) mówi, jak poważny jest skutek: 1 to skutek niezauważalny, 9 i 10 to zagrożenie bezpieczeństwa lub niezgodność z przepisami. Występowanie (O, occurrence) ocenia, jak prawdopodobne jest pojawienie się przyczyny. Wykrywalność (D, detection) działa odwrotnie, niż podpowiada intuicja: 1 oznacza, że obecne kontrole niemal na pewno wykryją wadę, a 10, że jej nie wychwycą.
Przez lata standardem było mnożenie tych ocen. Wynik to RPN (Risk Priority Number), czyli liczba priorytetowa ryzyka: RPN = S x O x D, w zakresie od 1 do 1000. Zespół porządkował uszkodzenia od najwyższego RPN i od nich zaczynał działania korygujące.
RPN ma jednak znaną słabość: różne kombinacje dają tę samą liczbę. Uszkodzenie o ocenach 10, 2 i 5 ma RPN 100, tak samo jak uszkodzenie z ocenami 2, 5 i 10. Pierwsze może zagrozić bezpieczeństwu, choć zdarza się rzadko, drugie jest drobne, tylko trudne do wykrycia.
Priorytet działań AP zamiast RPN w AIAG-VDA
Podręcznik AIAG-VDA z 2019 roku zrezygnował z RPN w kroku analizy ryzyka. Zastąpił go priorytetem działań AP (Action Priority). AP nie wylicza się mnożeniem, tylko odczytuje z tablic, które każdej kombinacji S, O i D przypisują jeden z trzech poziomów: wysoki, średni lub niski. Największą wagę ma w nich znaczenie skutku, potem występowanie, a na końcu wykrywalność.
Zmiana ma praktyczne konsekwencje. AP nie jest rankingiem ryzyka, tylko informacją, jak pilnie trzeba działać, niezależnie od tego, ile innych pozycji znalazło się w analizie. Przy priorytecie wysokim zespół musi wskazać działanie poprawiające zapobieganie lub wykrywanie albo udokumentować, dlaczego obecne zabezpieczenia wystarczą. Przy średnim powinien takie działanie rozważyć, przy niskim może je podjąć, ale nie musi. Podręcznik rozdzielił też zalecane działania na dwie kolumny: zapobiegawcze i wykrywające, oraz dodał osobną metodę FMEA-MSR, dotyczącą monitorowania i reakcji systemu w czasie użytkowania wyrobu.
AIAG-VDA obowiązuje przede wszystkim w łańcuchu dostaw motoryzacji. Poza nią wiele przedsiębiorstw nadal pracuje na RPN. Ważne, żeby zespół stosował jedną metodę konsekwentnie i nie porównywał wyników liczonych różnymi sposobami.
Przykład analizy FMEA w praktyce
Poniżej jeden wiersz analizy FMEA dla przenośnika taśmowego na linii pakowania. Oceny są umowne, a każdy zespół przyjmuje je według własnych tabel ocen.
| Element analizy | Przed działaniami | Po działaniach |
|---|---|---|
| Funkcja | łożysko silnika napędu podtrzymuje wał i pozwala przenośnikowi pracować | |
| Rodzaj uszkodzenia | zatarcie łożyska | |
| Skutek | zatrzymanie przenośnika i całej linii pakowania | |
| Przyczyna | niedostateczne smarowanie | |
| Zapobieganie | smarowanie co miesiąc według ogólnego planu | interwał i ilość smaru według zaleceń producenta, wpisane w harmonogram przeglądów |
| Wykrywanie | kontrola słuchowa podczas obchodu | pomiar drgań i temperatury co dwa tygodnie |
| S / O / D | 7 / 5 / 6 | 7 / 3 / 3 |
| RPN | 210 | 63 |
Znaczenie skutku zostało takie samo, bo zatarte łożysko nadal zatrzyma linię. Spadło prawdopodobieństwo wystąpienia przyczyny i poprawiła się wykrywalność. Tak działa większość dobrych działań FMEA: rzadko zmieniają skutek, częściej przyczynę i sposób jej wychwycenia.
FMEA w utrzymaniu ruchu
Dla działu technicznego największą wartością FMEA jest to, że zamienia doświadczenie mechaników w zapisany plan. Działania zapobiegawcze trafiają do harmonogramu przeglądów, działania wykrywające wyznaczają punkty pomiarów i diagnostyki, a krytyczne podzespoły trafiają na listę części trzymanych na stanie. To naturalny pomost między analizą ryzyka a prewencją i predykcją w codziennej pracy działu.
Od czego zacząć, podpowiada analiza krytyczności obiektów. FMEA robi się najpierw dla maszyn, których zatrzymanie kosztuje najwięcej. Gdy ta sama awaria i tak wraca, przyczynę źródłową lepiej ustalić metodą 5 razy dlaczego, a jej wynik dopisać do analizy.
Słabym punktem wielu analiz jest ocena występowania. Zespół szacuje ją z pamięci, bo nie ma zapisanej historii awarii. Tu pomaga system, w którym każda awaria jest zleceniem z przyczyną, czasem i zużytymi częściami. W systemie SUR-FBD moduł FMEA działa obok modułu 5 Why i analizy krytyczności ABC, a historia zleceń pokazuje, jak często dane uszkodzenie faktycznie się zdarzało.
Zastosowanie metody FMEA – korzyści i ograniczenia
FMEA pozwala zapobiegać wadom zamiast je naprawiać, porządkuje wiedzę rozproszoną między działami i uzasadnia wydatki na działania zapobiegawcze. To także narzędzie, które pomaga stale doskonalić proces: po każdej zmianie albo poważnej awarii wraca się do analizy i aktualizuje oceny.
Ma też ograniczenia. Oceny są subiektywne, analiza bywa czasochłonna, a bez osoby odpowiedzialnej za wdrożenie działań kończy się dokumentem bez skutków. Lepiej przeprowadzić mniejszą analizę i doprowadzić ją do końca, niż objąć nią cały zakład naraz.
Najczęstsze pytania o FMEA
W skrócie: FMEA to metoda analizy ryzyka, która z wyprzedzeniem szuka możliwych uszkodzeń, ich przyczyn i skutków. RPN to iloczyn ocen znaczenia, występowania i wykrywalności, a PFMEA to odmiana analizy dla procesu produkcyjnego. Analizę prowadzi zespół, nie jedna osoba.
Co to jest RPN w FMEA?
RPN (Risk Priority Number) to liczba priorytetowa ryzyka, iloczyn ocen znaczenia, występowania i wykrywalności. Przyjmuje wartości od 1 do 1000. W podręczniku AIAG-VDA z 2019 roku zastąpił go priorytet działań AP.
Co oznacza skrót PFMEA?
To skrót od Process Failure Mode and Effects Analysis, czyli analizy przyczyn i skutków wad procesu. Bada, w których miejscach proces produkcyjny może wytworzyć wadliwy wyrób.
Czy analizę FMEA może zrobić jedna osoba?
Może, ale analiza traci wtedy najwięcej. Wartość FMEA bierze się z zestawienia wiedzy konstruktora, technologa, produkcji, jakości i utrzymania ruchu.
Dane do FMEA prosto z historii awarii
Jeśli chcesz zobaczyć, jak historia zleceń, analiza krytyczności i moduł FMEA wyglądają w jednym systemie, umów bezpłatną prezentację SUR-FBD. Prezentację dopasujemy do Twojej branży.
